میزگرد حقوق و مسئولیت‌های روزنامه‌نگاران

میزگرد حقوق و مسئولیت‌های روزنامه‌نگاران
تاریخ انتشار : 21 آذر 1393
نویسنده :
زمینه :

شفقنا رسانه- زکیه جورابراهیمیان: نشست حقوق و مسوولیت های روزنامه نگاران روز چهارشنبه در دانشگاه علامه برگزار شد.

محمدمهدی فرقانی عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه تصویب پیش نویس قانون نظام جامع رسانه ای  مسیر و سرنوشت حرکت مطبوعات و خبرگزاری ها را تا حد زیادی تحت تاثیر قرار می دهد، گفت: جای تاسف است که دانشجویان روزنامه نگاری و ارتباطات ما از این تحولات بی اطلاع هستند و با حساسیت این موضوع را دنبال نمی کنند. دانشجویان ارتباطات باید نسبت به این نکات و مسایل حساس تر باشند. این نشست می تواند بین مباحث تئوریک حوزه حقوق و مسوولیت های اجتماعی روزنامه نگار با واقعیت ها و مسایل جاری در این حوزه  رابطه برقرار کند .

فرقانی  به اهمیت طرح مساله حقوق و مسوولیت های اجتماعی روزنامه نگاری پرداخت و گفت: با گذشت 180 سال از تاریخ روزنامه نگاری، بحث حقوق روزنامه نگاران همچنان مغفول مانده است. همه جا بحث از حقوق مطبوعات است نه حقوق روزنامه نگاران، در حالی که این دو حقوق با هم متفاوت  هستند. در کلیه قوانین مطبوعاتی فصل حقوق مطبوعات بسیار کوتاه، نارسا و ناتمام است. در تمام قوانین مطبوعاتی ایران چیزی به نام روزنامه نگار وجود خارجی ندارد. روزنامه نگار در تمام مقررات حقوقی مربوط به حوزه مطبوعات و روزنامه نگاری  به رسمیت شناخته نمی شود. در حالی که در قوانین معتبر مربوط به حوزه روزنامه نگاری، حقوق حرفه ای روزنامه نگاران مورد تهدید قرار می گیرد چرا که اعتقاد بر این است که بدون حقوق حرفه ای، مطبوعات و رسانه ها نمی توانند به وظایف خود عمل کنند. اگر روزنامه نگار از حقوقی برخوردار نباشد نمی تواند موفق و خدمتگذار جامعه باشد.

خلاء حقوق حرفه ای برای روزنامه نگاران

این مدرس ارتباطات در ادامه گفت: به لحاظ تاریخی در زمینه حقوق روزنامه نگاران با خلاء حقوق حرفه ای روزنامه نگاران رو به رو هستیم . درغیاب این حقوق مدام ساختارهای رسمی، روزنامه نگار را مسوول دانسته و آنان را مورد بازخواست قرار می دهند به طوری که باید در مقابل قانون پاسخگو باشد. به این معنی که روزنامه نگار باید پاسخگوی چیزی باشد که عملا قانون اختیار و آزادی انجام آن را به روزنامه نگار نداده است و اینکه  بدون تضمین حقوق، از روزنامه نگار مسوولیت بخواهند، امری منطقی، عقلانی و قانونی نیست. اگر حقوق روزنامه نگاران تامین شود باید در مقابل دقت،صحت،عدم تحریف،جعل ،توهین، تهمت، افترا، امنیت ملی و مسائل عمومی پاسخگو باشد. به لحاظ تاریخی عواملی چون ساختار قدرت سیاسی، تحولات بعد از انقلاب مشروطه و تضاد منافع باعث شده اند که ما  به حقوق روزنامه نگاران توجه نکنیم.

فرقانی با اشاره به اینکه معتمد نژاد ادبیات مربوط به حقوق حرفه ای روزنامه نگارن را مطرح کرد، گفت: در معاونت مطبوعات وزارت ارشاد، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و کمسیون فرهنگی مجلس متونی در دست تدوین و تهیه وجود دارد که تبدیل به قانون نشده است. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات متونی را تهیه کردند که بعضی از حقوق دانان با این متون موافق نیستند. کمسیون فرهنگی مجلس متن بسیار ضعیف و دور از اصولی تهیه کرده است که باید مورد توجه قرار گیرد. امسال متن پیش نویس سازمان نظام رسانه ای نیز تهیه شده است. معتمد نژاد چهار متن حقوقی؛ پیش نویس قانون استقلال حرفه ای روزنامه نگاری، پیش نویس نظام دسته بندی کار، پیش نویس میثاق اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری و پیش نویس شورای عالی مطبوعات و رسانه ها را به همراه همکارانش تهیه کرده است که جمع  این پیش نویس ها، نظام حقوقی مطبوعات است.

او در ادامه با تاکید بر اینکه صحبت از نظام حقوقی به معنای  مقررات گذاری شدید نیست، گفت: مقررات گذاری نباید به گونه ای باشد که دست و پای روزنامه نگاران را ببند و جلوی فعالیت حرفه ای آنها را بگیرد. حقوق روزنامه نگاران باید در چارچوب نظام جامع حقوقی پیش بینی و تدوین شود. بر اساس قانون حق آزادی بیان، حق ازادی قلم، حق دسترسی به منابع، حق جمع اوری، کسب و انتشار آزادانه اطلاعات، حق عدم افشای اسرار حرفه ای، حق افشای منابع خبری و….تضمین هایی است که در نظام جامع حقوقی باید برقرار شود تا روزنامه نگاران بتوانند به کشف و بیان حقیقت در جامعه بپردازند.

سانه، مهمترین ابزار نظارتی در جهان

فرقانی در ادامه گفت: در فقدان این قوانین و مقررات هر کسی به خود اجازه می دهد که این حقوق را مورد دست اندازی قرار دهد. در ماه های اخیر شاهد اظهار نظر هایی چون «مطبوعات اگر سیاه نمایی کنند و به فساد در دولت های قبلی بپردازند با آنها برخورد می شود» بودیم که باعث تعجب اهالی حرفه روزنامه نگاری شد. اما حد و مرز این سیاه نمایی چیست و چه کسی این حد و مرز را تشخیص می دهد؟ هر قاضی می تواند هر رفتار و عمل یک روزنامه نگار را سیاه نمایی بداند و با آن برخورد کند. اگر مطبوعات به این مسائل نپردازند به چه مسائلی بپردازند؟ رسانه ها مهمترین ابزار نظارتی در جهان امروز هستند، ابزاری بسیار فراتر از سازمان های نظارتی و نهاد های بازرسی رسمی که در قوانین پیش بینی شده است.

فرقانی در ادامه به ضعف های پیش نویس سازمان نظام رسانه ای اشاره کرد و گفت: حقوق روزنامه نگار در پیش نویس اول فصلی را به خود اختصاص نداده بود و فقط برخورد با تخلفات حرفه ای روزنامه نگاران در آن لحاظ شده بود. این مهمترین خلاء این پیش نویس محسوب می شد. مشکل دیگر پیش نویس این بود که تشکل های صنفی محلی از اعراب نداشتند درحالی که تشکل های صنفی یکی از ارکان روزنامه نگاری حرفه ای است. در ویرایش های بعدی این پیش نویس، فصل حقوق روزنامه نگاران اضافه شده گرچه هنوز بحث تشکل ها در آن مسدود مانده است.

فرقانی اخرین نکته در مورد ضرورت طرح مساله حقوق و مسوولیت های روزنامه نگاری را تغیر ذهنیت عمومی جامعه، سیاستگذاران، قانونگذاران، مسوولان و دولتمردان دانست و گفت: اگر ذهنیت ها نسبت به حقوق و مسوولیت های  اجتماعی روزنامه نگاران تغییر نکند هیچ اقدامی برای تغییر وضعیت موجود صورت نخواهد گرفت. باید قبول کنیم رسانه ها حق نظارت، پرس و جو و بیان حقیقت را دارند. پس در مرحله اول باید یک پذیرش ذهنی و فرهنگی ایجاد شود تا قوانین با این ذهنیت توسعه یافته، انطباق پیدا کند. اگر فکر کنیم که مطبوعات و رسانه ها عناصر مزاحمی در جامعه هستند که باید مهارشان کرد، مقرراتی که وضع می شود قطعا ادامه همین نگاه را جاری خواهد کرد.

فرقانی در پایان گفت: همه ما از حداقل دخالت دولت ها در امور رسانه ها استقبال می کنیم. اگر صحبت از رسالت و مسوولیت رسانه می کنیم منظور ما رسانه های غیر دولتی هستند که وظیفه اصلی آنها پاسخگو و شفاف کردن دولت ها و نظارت بر اعمال آنها است. ولی واقعیت این است که دولت ها  در امور رسانه ها دخالت می کنند. واقعیت این است که روی صحبت ما به روزنامه نگاران حرفه ای است نه شبکه های اجتماعی یا روزنامه نگاران آزاد و شهروندان روزنامه نگار که خواه ناخواه درگیر ملاحظات و درگیری هایی که دولت ها وضع کرده اند، هستند.

در ادامه این نشست محمد سلطانی فر به طرح این سوال پرداخت که با توجه به فضایی که امروز در تکنولوژی های جدید و حوزه روزنامه نگاری جدید شاهد هستیم آیا باید به دنبال این باشیم که جایگاه و منزلت روزنامه نگاری در درون دولت ها شکل بگیرد؟ ایا دولت ها باید به ما منزلت  می دهند؟ آیا حکومت ها باید تعریف کنند روزنامه نگاران از چه حقوقی برخوردار شوند و جایگاه  و منزلت روزنامه نگار در قانون چیست؟

رسانه ها باید منزلت خود را مشخص کنند

سلطانی فر گفت: جایگاه و منزلت رسانه ها ناخودآگاه از دست دولت ها خارج می شود و خود روزنامه نگاران برای خودشان جایگاه  و منزلت تعریف می کنند. این امر روندی است که در دنیا شکل گرفته و به سرعت به سمت آن حرکت می کنیم. خود وسایل ارتباط جمعی جدید این جایگاه را تعریف می کنند. در کنار سه رکن دیگر، رسانه ها رکن چهارم دموکراسی هستند. به مدد تکنولوژی، ادبیاتی که در این فضا شکل می گیرد چیز دیگری را به ما می گوید و جایگاه دیگری را شکل می دهد. تکنولوژی آرام آرام چالش دولت ها در مقابل حقوق روزنامه نگاران را تغییر می دهد. ترمینولوژی که از 1980 به بعد شاهد بودیم را می توان رسانه سالاری، حکومت وسایل ارتباط جمعی و حکومت از طریق وسایل ارتباط جمعی دانست، معنای این رسانه یعنی هیچ حکومت و دولتی بدون وسایل ارتباط جمعی نمی تواند تداوم حکومت داشته باشد و بقای حرکت حکومتی خود را تضمین شده بداند.

این مدرس ارتباطات در ادامه به نقش ویکی لیکس در افشای اطلاعات اشاره کرد و گفت: ویکی لیکس بازیگر صحنه سیاست است و با وجود آن دیگر چند دیپلمات نمی توانند برای مردم تعیین حکومت، روند و منافع کنند و منافع آنها  محرمانه بماند. حکومت ها و دولت ها باید به این باور برسند که تنها آنها نیستند که حقوق و مسوولیت ها ی روزنامه نگار را مشخص می کنند. روزنامه نگاران در دنیای امروز  می توانند حقوق و مسوولیت جایگاه خودشان را پیدا کنند .

دسترسی جوامع  به حوزه رسانه ها، ملاک توسعه یافتگی 

سلطانی فر در ادامه گفت: باید از دیدگاه تئوریک نیز این مسائل را بررسی کرد. ما با تئوری هایی چون گلوله برفی، تزریقی، جامعه اطلاعاتی و شکاف اطلاعاتی مواجه می شویم. پیام باید به بدنه جامعه تزریق شود. هرچه زمان می گذرد نقش و جایگاه فضای رسانه ها در قبال حکومت ها و دولت ها تغییر می کند. رسانه ها از طریق  افکار عمومی می توانند بر تصمیم گیری دولت ها و حکومت ها تاثیر بگذارند. در اینجا دو دیدگاه مختلف وجود دارد؛ از یک طرف رسانه ها می توانند بر تصمیم گیری دولت ها تاثیر بگذارند و از طرف دیگر حکومت ها باید از طریق وسایل ارتباط جمعی افکار عمومی جامعه را آماده کنند. در این دیدگاه باز اولویت با رسانه های جمعی است. اگر در گذشته یونسکو کشور توسعه یافته را کشوری می دانست که برای هر صد هزار نفر، ده هزار نسخه روزنامه، چند هزار صندلی سینما و دستگاه رادیو تعریف می کردند و اعتبار این توسعه را به حکومت ها و دولت ها می دادند تا جایگاه خودشان را در صحنه های سیاسی بالا ببرند، امروزه اینگونه نیست. امروزه پهنای باند عاملی برای توسعه سیاسی است. حکومت ها و دولت ها اگر با افزایش پهنای باند بتوانند دسترسی مردم به حوزه رسانه ها را افزایش دهند، به آنها جامعه توسعه یافته می گویند. ملاک های توسعه یافتگی امروزه تغییر کرده است. دسترسی جوامع به حوزه رسانه ها ملاک توسعه یافتگی است.

سلطانی فر در پایان گفت: اگر دولت ها و حکومت ها جایگاه رسانه ها را تعریف نکنند، رسانه ها باید جایگاه خودشان را تعریف کنند. نباید توقع داشته باشیم حقوق و مسوولیت های روزنامه نگار از جانب حکومت ها از بالا به پایین  نگارش شود.

آزادی بیان به بقای رسانه برتری دارد

مجید رضائیان در ادامه این نشست با بیان اینکه وقتی در مورد منزلت روزنامه نگاری صحبت می کنیم باید به این پرسش پاسخ دهیم که وظایف روزنامه نگار چیست؟ گفت: ورود وب هوشمند در سال های 2015 تا 2020 باعث می شود خیلی از مفاهیم عوض شود. جای تاسف است که در دنیایی که با این سرعت پیش می رود ما هنوز صحبت از فیلترینگ و امور بدیهی می کنیم.

رضائیان در ادامه به تقسیم بندی حقوق به حقوق اساسی یا عمومی، کیفری، خصوصی یا مدنی و بین الملل اشاره کرد و گفت: روزنامه نگار وظایفش میان حقوق عمومی و رابطه میان دولت و شهروندان و حقوق مدنی و رابطه میان شهروندان با یکدیگر، سنتز است.

این مدرس دانشگاه با طرح این سوال که اگر میان آزادی بیان و کسب و نشر اطلاعات با بقای رسانه تعارض پیش آمد مکاتب روزنامه نگاری چه رایی دارند، گفت: معتمد نژاد آزادی بیان را  به بقای رسانه ترجیح می دهد اما از دیدگاه مکتب روزنامه نگاری آمریکایی بقای رسانه مهم تر است و مکتب روزنامه نگاری فرانسوی اصل را بر آزادی بیان می داند.

رضائیان در ادامه گفت: آیا روزنامه نگار ملزم به انعکاس واقعیت است یا بررسی واقعیت؟ اگر روزنامه نگار به بررسی واقعیت بپردازد این امر مکتب روزنامه نگاری خبری است و کسی منکر آن نیست. اما دنیا به سمت روزنامه نگاری تحقیقی می رود. اساسا در فلسفه روزنامه نگاری این بحث وجود دارد که روزنامه نگار آیا موظف به پاسخ به پرسش است یا باید پرسش را ایجاد کند؟ روزنامه نگاری بر پایه پرسش استوار است. روزنامه نگار باید به پرسش ها پاسخ دهد و به شهروندانی که نمی دانند چه پرسشی دارند، نحوه پرسش را آموزش دهد.

روزنامه نگار مثل قاضی و دیپلمات مصونیت دارد

رضائیان روزنامه نگاری را یک حرفه دانست و اظهار کرد: حرفه نظام صنفی نمی خواهد. روزنامه نگاری از انعکاس واقعیت آغاز می شود تا کشف حقیقت پایان می یابد. روزنامه نگار در برابر این وظیفه مسوولیت دارد. اگر پذیرفتیم حرفه است بنابراین روزنامه نگار باید پای آزادی بیان بماند. بنابراین آیا روزنامه نگار باید از حقوق و منزلت برخوردار باشد یا مصونیت؟ منزلت که امری معنوی است. حقوق، امری چهارچوب دار است. روزنامه نگار مصونیت دارد. هر کس که مصونیت دارد حقوقی هم دارد، اما هر کس که حقوق دارد معلوم نیست که مصونیت داشته باشد یا نه. روزنامه نگار مثل قاضی و دیپلمات مصونیت دارد. مصونیت روزنامه نگار فقط برای یک امر روشن است که این در حد همه مکاتب روزنامه نگاری هم مطرح شده است. وقتی می گوییم مصونیت، یک امر بسیار روشن است؛ روزنامه نگار برای کسب اطلاعات مصونیت دارد و برای نشر اطلاعات مسوولیت دارد. در کشور ما همه به دنبال مسوولیت روزنامه نگاری هستند. حتما روزنامه نگار مسوول است و کسی منکر این مسوولیت نیست اما مصونیت هم لازم است.

حقوق روزنامه نگار یک مسوولیت حرفه ای است 

هادی خانیکی در ادامه این نشست با بیان اینکه در مورد حقوق روزنامه نگار یک توافقی وجود دارد که به دنبال حق نمی رویم بلکه به دنبل تکلیف می رویم گفت: در میان سه نوع مسوولیت فردی، حرفه ای و نهادی، بیشتر با مسوولیت فردی مواجه هستیم. در ایران کمتر از مسوولیت حرفه ای سخن گفته می شود. موسسات مطبوعاتی دولتی و بخش خصوصی چه نقشی در کم رنگ کردن مسوولیت روزنامه نگاری دارند؟ اگر بخواهیم درست به این موضوع نگاه کنیم مسوولیت نهادی مقدم بر مسوولیت فردی است .

خانیکی در ادامه گفت: جامعه ما خوب روزنامه نمی خواند و از روزنامه استقبال نمی کند و این امر باعث می شود تیراژ مطبوعات و کیفیت مطالعه کاهش پیدا می کند. خب در برابر این مساله چه کسانی مقصرند؟ مقصر به معنای اینکه از منظر حرفه ای و علمی اگر نگاه کنیم می توان روزنامه نگاری را به عنوان بخشی از نظام اطلاع رسانی حفظ کرد. ما در فضای وب سه هم روزنامه نگاری داریم اما شکل آن تغییر پیدا می کند .حقوق  و مسوولیت ها هم تغییر پیدا می کند. ما همیشه با پدیده ای به نام نظام ارتباطی مواجه هستیم. در این نظام هیچ کدام از رسانه ها، رسانه دیگر را از بین نمی برد بلکه تغییر شکل می دهند. رادیو و تلویزیون، مطبوعات را جمع می کرد، شبکه ها، مطبوعات و رادیو تلویزیون را جمع می کرد. اگر مردم روزنامه نمی خوانند نباید مساله روزنامه  نخواندن مردم را به پای تکنولوژی و فناوری بدانیم. روزنامه ها با رقیب پر قدرتی مثل شبکه های مجازی مواجه هستند ولی این رقیب پر قدرت می تواند اتفاقا در روزنامه ها تحول ایجاد کند. در دهه 40 در ایران سینما وضعیت خوبی پیدا کرد و فیلمفارسی نماد رشد و توسعه ایران بود. در برابر این سینمای ایرانی کتاب و مطالعه کتاب رو به زوال می رفت. در اینجا یک نهاد عمومی به اسم” شرکت سهامی کتاب های دینی” تاسیس شد و کتاب های جیبی را طراحی کرد. یکی از دلایلی که سینما بر کتاب پیشی گرفت این بود که سینما از کتاب ارزان تر بود بنابراین کتاب ارزان تر را طراحی کردند. نتیجه این شد که سینما کتاب را متحول کرد .

خانیکی با طرح این سوال که با توجه به رابطه گسسته بین مراکز آموزشی، حرفه ای و پژوهش، چه ارتباطی بین گروه های ارتباطات و مرکز مطالعات رسانه وجود دارد ، گفت: روزنامه نگاری  حرفه  است نه شغل.  روزنامه نگاری چه به صورت شغل باشد چه به صورت حرفه، شکافی بین روزنامه نگاری آکادمیک و روزنامه نگاری حرفه ای  وجود دارد . روزنامه نگاران حرفه ای قائل به این نیستند که روزنامه نگاری را باید در دانشگاه  آموخت و روزنامه نگاران آکادمیکی که قائل به این هستند که روزنامه نگاری را باید در دانشگاه ها یادگرفت .