روزنامه‌نگاری زندگی به جای روزنامه‌نگاری درگیری

روزنامه‌نگاری زندگی به جای روزنامه‌نگاری درگیری
تاریخ انتشار : 21 آذر 1396
نویسنده :
زمینه :

موضوع هفتمین نشست از سلسله نشست‌های تهران‌شناسی و تهران ‌پژوهی‌ (عصر تهران)، «تهران در مطبوعات» بود. استادان رسانه در این نشست همزمان، به مناسبت چهارمین سال درگذشت دکتر کاظم معتمدنژاد، از مقام پدر علم ارتباطات در ایران تجلیل کردند. این نشست عصر روز یکشنبه با حضور هادی خانیکی، سیدفرید قاسمی، احمد مسجد‌جامعی و میرعابدینی که همگی از استادان ارتباطات و تهران‌شناسی هستند، برگزار شد.

 

روزنامه‌نگاری زندگی به جای روزنامه‌نگاری درگیری

هادی خانیکی، استاد علوم ارتباطات درباره اینکه تهران چطور در مطبوعات بازنمایی می‌شود و به چه بخشی از تهران در مطبوعات پرداخته می‌شود؟ گفت: «‌خوشبختانه در شرایط فعلی نوع جدیدی از روزنامه‌نگاری در تهران رواج یافته که آن را روزنامه‌نگاری اجتماعی می‌نامیم. سبکی از روزنامه‌نگاری که تهران را تنها در حادثه‌ها نمی‌بیند.« خانیکی در ادامه به نقش و ارتباط روزنامه همشهری در رواج روزنامه‌نگاری اجتماعی اشاره کرد و گفت:« به یاد دارم در سال 1371زمانی که آقای کرباسچی تصمیم گرفت که تهران صاحب رسانه و روزنامه‌ای شود با برخی دست‌اندکاران این حرفه و صاحب‌نظران در این رابطه بسیار بحث و گفت‌وگو کرد. روزنامه همشهری از دل همین هم‌اندیشی‌ها بیرون آمد و همفکری‌ها به این نتیجه رسید که تهران روزنامه‌ای نیاز دارد که وقتی همه آن را می‌خوانند احساس نکنند بمبی زیر پای‌شان در حال انفجار است. این روزنامه باید مردم تهران را دعوت به زندگی کند. روزنامه همشهری برای این تأسیس شد که زندگی را در تهران نشان بدهد. چون معمولا ما روزنامه‌نگاران عادت کرده‌ایم که ارزش خبری را در برخورد و حادثه ببینیم. روزنامه همشهری آن زمان برخلاف دیدگاه‌های روز در مورد خبر منتشر شد؛ یعنی هم در شکل و هم در محتوا و طراحی اولیه طوری پیش رفت که ایجاد دلهره و اضطراب در مخاطب نکند. این رویکرد حالا در روزنامه نگاری تهران ادامه پیدا کرده است. در واقع می‌توان گفت نوعی روزنامه‌نگاری کنشگر در حال شکل‌گیری است؛ سبکی که تنها به رساندن خبر اکتفا نمی‌کند و در روزنامه‌نگاری کنشگر ابعاد اجتماعی و زندگی مخاطبان آشکار است. روزنامه‌نگاری صلح نیز جایگاه خود را پیدا کرده است. روزنامه‌نگاری که ارزش‌ها را براساس همزیستی، مدارا و گفت‌وگو تعریف می‌کند. ما در شهری مثل تهران تصور می‌کنیم که زندگی در شهر تنها با ساخت بزرگراه‌ها و… ممکن می‌شود اما فکر نکرده‌ایم که تهران بدون گفت‌وگو، تهران بدون زیستن است. این گفت‌وگو‌ها با رویکرد تازه روزنامه‌نگاری تهران در ارتباط است. مانند روزنامه‌نگاری راه‌حل‌گرا که تنها به برجسته‌سازی‌ و بزرگنمایی موارد خاص اکتفا نمی‌کند بلکه در کنار این موضوعات سعی می‌کند به راه‌حل‌ها هم بپردازد. در تهران ذیل روزنامه همشهری روزنامه‌نگاری محلی در حال رشد و نمو است. همشهری محله روزنامه نگاری‌ای است که سعی می‌کند با تأمین نیازهای اطلاعاتی محلی به رفع مشکلات شهری و شهروندی بپردازد. اینها همه نمونه‌هایی از روزنامه‌نگاری نوین است

 

تقریبا نیمی از مجوزها هنوز امکان انتشار پیدا نکرده‌اند

 خانیکی در ادامه از آخرین وضعیت مطبوعات کشور و شهر تهران گفت: در زمینه مطبوعات در تهران این سؤال مطرح است که وضعیت تاریخی مطبوعات در تهران چه نسبتی با توسعه مطبوعات و توسعه ایران دارد. برای توسعه مطبوعات 6شاخص کمی وجود دارد که با آن می‌توان فراز و فرود مطبوعات را سنجید؛ این شاخص‌ها متغیر تیراژ، متغیر نوع نشریات، محل انتشار، دوره انتشار، گرایش نشریات و طول عمر نشریات است. متغیر تیراژ در نشریات شاخص مشخصی است. هر وقت جامعه، جامعه‌ای پر‌نشاط و مشارکت‌جویی باشد تیراژ مطبوعات نیز افزایش می‌یابد؛ به‌عنوان مثال در دوران ملی شدن صنعت نفت و همچنین مشروطه شاهد افزایش تیراژ نشریات کشور بودیم.

او ادامه داد:«نشریات براساس شرایط سیاسی و اجتماعی که جامعه با آن مواجه است یا به حساسیت‌های جامعه درباره این موضوعات مطرح و خاص می‌پردازد یا به انعکاس حواشی این موضوعات حساسیت‌برانگیز توجه می‌کند. شاخص محل انتشار هم بسیار مهم است. هنگامی که جامعه در فراز‌های توسعه قرار دارد نشریات تنها در پایتخت انتشار نمی‌یابد و کانون‌های فعال نشر مطبوعات به دور‌دست‌های ایران هم می‌رود. هر وقت وضعیت نشریات وضعیت خوب و مناسبی باشد دوره‌های انتشار به هم نزدیک‌تر است؛یعنی در وضعیت مناسب مطبوعات تعداد روزنامه‌ها بیشتر از هفته‌نامه و تعداد هفته‌نامه‌ها بیشتر از ماهنامه‌ها، سالنامه‌ها و گاهنامه‌هاست. برعکس هنگامی که وضعیت مطلوب نباشد تعداد روزنامه‌ها بسیار کمتر از هفته‌نامه‌ها و… است. در جامعه توسعه‌یافته، نشریات وارد تمامی حوزه‌ها می‌شود. همانطور که به سیاست می‌پردازد به اقتصاد و اوقات فراغت و زنان و کودکان هم می‌پردازد.در رابطه با طول عمر مطبوعات باید بگویم که متأسفانه جوانمرگی از مهم‌ترین عارضه‌های مطبوعات در ایران است. طبق آماری که بنده از وزارت ارشاد گرفته‌ام تقریبا نیمی از مجوزها هنوز امکان انتشار را پیدا نکرده‌اند و این اصلا شاخص خوبی نیست

 

10هزار عنوان نشریه در تهران

در ادامه این نشست سیدفرید قاسمی، استاد علوم ارتباطات در رابطه با تهران و مطبوعات گفت: ساخت‌وسازهای مداوم، پهنا‌افزایی‌ها و اقدامات بی‌رویه‌ای که در طول تاریخ در شهر تهران صورت گرفته باعث شده که ما الان دقیقا محل چاپ نخستین نشریه ایران را نتوانیم تعیین کنیم. فقط می‌دانیم حدودا چاپ این نشریه جنوب سرای همایون در میدان ارگ بوده است. در بررسی رده‌بندی تاریخی مجموعه نشریات و مطبوعاتی که در استان‌ها منتشر شده متوجه شدم تنها جایی که برای آن کاری انجام نشده، شهر تهران است. حتی در سال‌های اخیر نیز خانه مطبوعات یا اداره کل فرهنگ و ارشاد شهر تهران بروشورهایی که در نمایشگاه مطبوعات در رابطه با این موضوع منتشر می‌کند بر پیشانی آنها نوشته شده به جز شهر تهران. در این بروشورها شهر‌های تابع استان تهران و 14اداره تابعه فرهنگ آمارشان می‌آید و تنها یک اداره بی‌نام و نشان است آن هم اداره شهر تهران است که در کلانشهر تهران در مورد سابقه مطبوعاتش کاری نشده و اثر مستقلی هم منتشر نکرده‌اند.

قاسمی در ادامه از پژوهش قابل تاملی در مورد مطبوعات تهران گفت که اخیرا انجام داده؛ پژوهشی که حاوی اطلاعات مهم و آمارهای خیره‌کننده است:« بنده از روی علاقه شخصی و دلخواسته در حال گردآوری اثری در رابطه با مطبوعات شهر تهران هستم و در بررسی‌هایی که انجام داده‌ام در 90سال اول روزنامه‌نگاری یعنی از سال 1215تا 1304هجری شمسی(دوره قاجار) به 561عنوان نشریه رسیدم که در تهران منتشر شده‌اند. دقیق‌تر بگویم یک عنوان در شهر‌ری و 560عنوان نشریه در تهران منتشر شده است. همچنین در 90سال اول روزنامه‌نگاری علاوه بر 561عنوان نشریه، در تهران 290عنوان شب‌نامه و شبه‌روزنامه منتشر می‌شد که آنها را نیز شناسایی کرده‌ام. 51عنوان نشریه زمان قاجار هم شناسایی شده که محل نشر آن مشخص نیست. با خواندن مطالب، بررسی نوع کاغذ و شیوه چاپ در حال شناسایی محل چاپ این نشریات هستم. این آمار روبه فزونی است. در همین شهر تهران در یک مجموعه خصوصی به 6عنوان نشریه دوره قاجار برخوردم که هیچ کدام به ثبت نرسیده و همچنین 3عنوان از این نشریات مربوط به شهر تهران است. با توجه به پژوهش‌هایی که در زمینه مطبوعات تهران انجام داده‌ام گنجینه نا مکشوف یا کم مکشوفی در رابطه با مطبوعات تهران وجود دارد. از پاییز 1304تا زمستان 1357بیش از 3500عنوان نشریه در تهران منتشر شده که بیشتر عناوین از شهریور 1320تا مرداد 1332به چاپ رسیده است. به تقریب می‌توان گفت از سال 1215تا 1396خورشیدی یعنی از آغاز چاپ نشریات تا امروز در تهران بیش از 10هزار عنوان نشریه منتشر شده است. همچنین می‌توان گفت نشریاتی که از سال 57تا 96یعنی در طول 39سال منتشر شده بسیار بیشتر از نشریاتی است که از سال 1215تا1357منتشر شده است. از سال 57تا سال 71نیز حدود 2هزار عنوان نشریه در تهران منتشر شد. در مورد آمار 25سال اخیر باید گفت این آمار مخدوش است. علت آن نشریات دانشگاهی است که در این دوره به کتابخانه‌ها راه پیدا کرد و از این‌رو تفکیک نشریات دانشگاهی از نشریات عمومی زمانبر است و بعد از این جداسازی می‌توان آمار دقیقی از نشریات تهران در 25سال اخیر ارائه داد.

او در پایان سخنرانی‌اش به تهران مطبوعاتی و نسبت تهران با روزنامه‌نگاری اشاره کرد و گفت: «لازم است بگویم که 22منطقه تهران در نسبت با روزنامه‌نگاری و مطبوعات ایران است؛ حتی تهرانسر، پیکانشهر، ورزشگاه آزادی و دهکده المپیک نیز نسبت مطبوعاتی دارند و حتی پارک چیتگر هم نسبت دارد با روزنامه‌نگاری؛ این منطقه در دوره پهلوی دوم محل تیرباران روزنامه‌نگاران بود. خلاصه تمام مناطق تهران از کوچه‌های نشر گرفته تا گذرگاه‌های ترور روزنامه‌نگاران، با مطبوعات نسبت دارد.

 

روزنامه‌نگاران و فضای آزادی بیان

 احمد میرعابدینی، استاد علوم ارتباطات و از دیگران شاگردان استاد کاظم معتمد‌نژاد، پدر علوم ارتباطات ایران است. او در این نشست به نقش مطبوعات تهران در سال‌های اخیر اشاره کرد و گفت: «مطبوعات تهران بسیار در این سال‌ها بالیده‌اند. روزنامه‌نگاران زحمت بسیاری می‌کشند و در این شرایط سخت، کار خود را به بهترین نحو انجام می‌دهند؛ کار کردن در فضای پر‌شتابی که حفظ مطبوعات و بقای آن بسیار سخت و حساس است. اما این بالندگی تا حد زیادی به تلاش روزنامه‌نگاران و بعد از آن تلاش استادانی چون دکتر معتمد‌نژاد وابسته است. امروز ما مطبوعات خواندنی در تهران کم نداریم و همچنین نویسندگان خوب نیز کم نداریم اما باید فضای مناسب آزادی بیان برای آنها مورد توجه قرار بگیرد

میرعابدینی در پاسخ به این پرسش که فضای آزادی بیان امروز چگونه است، اینطور توضیح داد:« امروز ما شاهد تغییرات مهمی هستیم که مربوط به تکنولوژی و فناوری اطلاعات است. به گمان بنده فضای آزادی‌بیان تا به امروز تغییرات بسیاری شاهد بوده که این روند ادامه دارد. فضای عمومی آزادی بیان با توجه به رشد تکنولوژی و فناوری ارتباطات گسترش یافته اما از این غبطه می‌خورم فضای عمومی برای آزادی بیان باز شده ولی از این فضا به اندازه کافی بهره نمی‌بریم؛ چراکه حرف‌ها مسئولانه و با اعتبار گفته نمی‌شود. به همین‌خاطر نیاز هست که فضای آزادی‌بیان به حرفه روزنامه‌نگاری بیشتر داده شود تا مسئولانه‌تر، آگاهانه‌تر و سنجیده‌تر از آزادی بیان استفاده شود.»

 


چه نوشته‌هایی منتشر شود؟

 

 احمدمسجد جامعی، عضو شورای شهر تهران: مطبوعات 181ساله در کشور ما با تعدد و تنوع بسیاری همراه بوده است. روزنامه نگاری محلی همان مولفه‌ای است که می‌تواند جزء به جزء یک شهر را تعریف کند. در تهران با توجه به ناهمگونی بسیاری که در عرصه‌های مختلف در مناطق و محله‌های این شهر می‌بینیم توسعه نشریات محلی برای پرداخت‌های موشکافانه و مثمرثمر، ضرورتی غیرقابل انکار است. نشریات محلی هم در تهران باید اخبار و مطالب همان محل و مزیت نسبی آن را پوشش دهند که این نکته قابل بررسی است. ما تجربه نشریه محلی عودلاجان را داشتیم اما متأسفانه روایت ملی در نشریات محلی دیده می‌شود. اما سؤال اصلی این است که اگر آقای معتمد‌نژاد الان در این شرایط فعلی مطبوعات بود، چه کار می‌کرد؟ آقای محیط طباطبایی به این سؤال پاسخ داده و می‌گوید که اگر نوشته‌ای به اخلاق جامعه و به رفع مشکلات مردم کمکی نمی‌کرد، مانع انتشار آن می‌شد.

 این گزارش به قلم محمدصادق خسروی علیا در روزنامه همشهری ۲۱ آذرماه ۱۳۹۶ منتشر شده است.