ارتباطات سلامت؛ مبانی و رویکردها

ارتباطات سلامت؛ مبانی و رویکردها
تاریخ انتشار : 11 بهمن 1399

مقدمه دکتر هادی خانیکی بر کتاب «ارتباطات سلامت؛ مبانی و رویکردها» نوشته حبیب راثی و روشنک عاطفی منش

 

«سلامت» دغدغه دیرین انسان و به زبان دین، گمشده اوست[۱].

جایگاه این نعمت در غیاب آن بیشتر به چشم می‌آید و تکاپوهای فردی و اجتماعی در آنجا که سلامت در معرض تهدید است، سامان جدی‌تری به خود می‌گیرد.

 

رویارویی جهان و جامعه جدید با مسائل پیچیده و نو، نه تنها از اندازه و اهمیت این دغدغه و گمشده، کم نکرده، بلکه به آن وزن و مرتبه‌ای بزرگ‌تر داده است. امروز «تأمین سلامت» در بالاترین سطوح اولویت‌های اجتماعی هم در مقیاس ملی و هم در مقیاس جهانی قرار گرفته است، انسان نو و جامعه نو به شدت نگران سلامت خویش است.

 

«ارتباطات» به مثابه یکی از دانش‌های نوین اجتماعی نمی‌تواند از کنار این مهم به‌سادگی بگذرد، وقتی «سلامت» توجه انسان و جامعه را در بالاترین حد و سطح به خود جلب کرده است، مگر رسانه می‌تواند به آن بی‌تفاوت باشد. «ارتباطات سلامت» و چگونگی پرداختن «رسانه به سلامت» و موقعیت سلامت در رسانه‌ها، موضوع و حوزه‌ای جدید و جدّی است که هم در حوزه‌های آموزش و پژوهش و هم در عرصه‌های حرفه‌ای و تخصصی جایگاهی ویژه یافته است. در واقع فزایندگی نقش و گستردگی دامنه «سلامت» و «رسانه» زمینه‌ها و موجبات پرداختن به حوزه‌ای میان‌رشته‌ای را فراهم کرده و «ارتباطات سلامت» در میدان تلاقی «دانش ارتباطات» و «بهداشت تن و روان» شکل گرفته است.

 

امروز «ارتباطات سلامت» به عنوان یکی از شاخه‌های برجسته دانش ارتباطات در نهادهای عالی آموزشی و پژوهشی جهان شناخته می‌شود و سطوح جدیدی از مطالعات و آموزش‌های نظری و کاربردی را به خود اختصاص داده است. رویکردهای «ارتباطات سلامت» بیشتر ارتقای سطح سلامت جامعه است، اما نباید از این ضرورت غافل شد که راهبردها، راهکارها و فنون ارتباطی و رسانه‌ای در انجام این مهم نقشی اساسی دارند. درهم تنیدگی نقش‌ها و کارکردهای رسانه با الزامات سلامت به وضوح نشان می‌دهد که پیشرفت و توانمندی دانش در این حوزه مستلزم آگاهی و حضور دوجانبه استادان، محققان و متخصصان دو حوزه ارتباطات و سلامت در تمامی بخش‌های علمی و عملی «ارتباطات سلامت» است.

 

با شکل‌گیری مستقل این رشته در جهان و رسمیت یافتن آن در مراکز دانشگاهی و آموزشی و تدوین چارچوب‌ها و سرفصل‌های مشخص «ارتباطات سلامت»، حوزه‌های گوناگونی نیز برای آن تعریف شده است که از آن میان «طراحی و تولید پیام‌های سلامت» در خور توجه بیشتر است. طراحی و تولید پیام‌های سلامت حوزه‌ای وسیع است که خود شامل طراحی پیام در رسانه‌های گوناگون از اسناد نوشتاری و چاپی تا بیلبوردها و پیام‌های رادیویی و تلویزیونی و شبکه‌ای می‌شود؛ که در هریک از آنها به تناسب رسانه و مخاطب، آموزه‌ها، فنون و مهارت‌های مختلفی مدّنظر قرار می‌گیرد.

 

در ایران، این دانش به رغم نیاز جدی به آن، هنوز جوان و بیشتر محدود به حوزه‌های بهداشت و آموزش‌های پزشکی است؛ درحالی‌که رهیافت‌ها و تجربه‌های جهانی، جایگاه آموزشی این رشته را به حوزه ارتباطات نیز کشانده است. علاوه بر ضرورت ورود به مبانی و مسائل نظری سلامت، از منظر ارتباطات، امروزه آموختن فنون و مهارت‌های رسانه‌ای که می‌توانند به قدرت و دامنه گسترده نفوذ پیام‌های سلامت منتهی شوند، مطرح است و به همین سبب خلأ وجود «ارتباطات سلامت» به عنوان رشته مستقل دانشگاهی در حوزه علوم ارتباطات محسوس است.

 

البته آنچه می‌تواند به ترسیم و تبیین جایگاه و نقش مؤثر «ارتباطات سلامت» کمک کند، انجام پژوهش‌ها و مطالعات جدید و مسأله بنیاد و تقویت «ادبیات موضوعی» این بخش است. ورود استادان و محققان و دانشجویان دغدغه‌مند به این عرصه و انتخاب رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها مبتنی بر مسائل ملی و جهانی، گامی مؤثر در این راه است و به این سبب، استقبال و حمایت نهادهای دانشگاهی، مراکز تخصصی و حرفه‌ای، مؤسسات پژوهشی و فرهنگی، دستگاه‌های اجرایی و رسمی، انجمن‌های علمی و بنیادهای عمومی و نهادهای مدنی از این کار، راه را برای اقدام‌های بزرگ‌تر باز می‌کند.

 

آنچه پیش روست، نمونه‌ای درخور، از توجه به این ضرورت است. دو تن از دانشجویان شایسته فعلی دوره دکتری علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی، پایان‌نامه‌های مقطع کارشناسی ارشد خود را در حوزه ارتباطات سلامت انتخاب کردند و در رساندن این کار به فرجام به تجربه های جدید و موفقی دست یافتند. آقای حبیب راثی تهرانی و خانم روشنک عاطفی‌منش به ترتیب تحقیق درباره «پیام‌های سلامت تلویزیون» و «دیدگاه دانشجویان بهداشت درباره ارتباطات سلامت» را در آن مقطع با راهنمایی من برگزیدند و ازآنجاکه هردو از توانایی علمی، مهارت زبانی و مهم‌تر از آن علاقه و دغدغه و اهتمامی جدی به کار برخوردار بودند، همراه با هم موضوع را به پیش بردند و در دوره دکتری نیز همین رشته را به‌عنوان حوزه پژوهشی خود دنبال می‌کنند.

 

از مهم‌ترین دستاوردهای آنان گردآوری معتبرترین متون به زبان انگلیسی و بهره‌مندی مناسب از آنها در تدوین مبانی نظری پژوهش بوده است. البته کار این دو محقق جوان و با انگیزه به انجام پایان نامه محدود نشد و از آن پس نیز این مهم را در میدان عمال و نظر پی گرفتند. بخشی از آن کار مشترک اکنون به صورت کتاب درآمده و به همت انتشارات اندیشه احسان در معارض انتشار قرار گرفته است. این کتاب می‌تواند گامی نخستین در جهت تدوین و ارائه متون آموزشی و پژوهشی در حوزه «ارتباطات سلامت» باشد. محققان محترم در این کار ابتدا کتاب ها و مراجع اصلی را از میان منابع فراوان این حوزه برگزیده‌اند و سپس موضوع های مورد نیاز و مرتبط با «اصول و مبانی ارتباطات سلامت» و «طراحی پیام‌های سلامت «را از آن مجموعه انتخاب کرده‌اند.

 

آثاری از این دست، باتوجه به نیاز رشاته های موجود دانشگاهی نظیر ارتباطات، آموزش بهداشت، روان‌شناسی، مشاوره، تغذیه، روانکاوی و حتی کادر درمانی و پزشکی، به آموختن مهارت ها و راهبردهای ارتباطات در عرصه های سلامت، می‌تواند سودمند باشد، به ویژه آنکه با گستردگی و شتابندگی دایره و دامنه تأثیرات رسانه‌ها و ورود رسانه‌های نوین و شبکه‌های مجازی به این عرصه، میدان برای انجام مطالعات و زمینه های دیگر فراهم شده است.
امید است با ورود هرچه بیشتر و عمیق تر استادان، محققان، دانشجویان و کارشناسان حوزه ارتباطات به سلامت و متخصصان حوزه سلامت به ارتباطات، افق های جدیدتری به روی این میدان مشترک نظری و عملی باز شود.

 

دکتر ‌هادی خانیکی
مدیرگروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی
و رئیس انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات
پاییز۱۳۹۹

 

[۱] . رسول اکرم (ص) می‌فرمایند: نعمتان مجهولتان؛ الصحه و الأمان. سلامت و امنیت دو نعمت‌اند که قدرشان مجهول است.