خانیکی:‌هرم جمعیتی ایران بر نوآورها تمرکز دارد

خانیکی:‌هرم جمعیتی ایران بر نوآورها تمرکز دارد
تاریخ انتشار : 28 اردیبهشت 1394
نویسنده :
زمینه :

نشست بررسی ایران و آینده ارتباطات با نگاهی به رسانه­ های نوین و تغییرات اجتماعی در ایران در دانشکده خبر و علوم ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز برگزار شد.

به گزارش شفقنا رسانه، هادی خانیکی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ابتدای این نشست با ابراز خوشحالی از فراهم شدن فرصتی برای دور هم جمع شدن اهالی ارتباطات که با پیگیری اساتید در دانشکده و تلاش انجمن‌های علمی دانشجویی به عنوان حلقه وصل برگزار شد، گفت: من بارها و در نشست­های مختلف گفته‌ام مشکلات ارتباطات در ایران مشکل ارتباط بین اعضای هیأت علمی دانشکده­های ارتباطات در ایران است و هر کسی که بتواند این دیوار را به مقدار کمی کوتاه‌تر کند کار خیلی بزرگی انجام داده است و انصافا دانشجویان در این زمینه پیش­قدم‌تر از اعضای هیأت علمی هستند. این دومین نشستی است که در چند هفته گذشته بین دانشگاه­های مختلف برگزار شده است. به هر حال این روزها فرصتی است که ما اهالی ارتباطات می‌توانیم دور هم جمع شویم و بگوییم رشته ارتباطات رشته مهمی است و ما را بزرگ بشمارید.

خانیکی ادامه داد: همه اساتید ارتباطات در دانشگاه­های مختلف باید بدانند دیگر دیوار بسته­ای وجود ندارد و نمی­ توان در عصر ارتباطات دیواری کشید.

او با اشاره به راه­اندازه دانشکده خبر و علوم ارتباطات در دانشگاه آزاد و تغییرات دانشکده علوم ارتباطات در دانشگاه علامه طباطبایی گفت: ما باید بیشتر دور هم بنشینیم و به دور از جلسات رسمی به چالش­های ارتباطات و آموزش و پژوهش آن بپردازیم، اما به هر حال تا زمانی که این خلاء یعنی ارتباطات نهادی شده بین مراکز آموزشی ارتباطات و کنشگران ارتباطی یعنی دانشجویان و اساتید وجود ندارد نقش افراد تعیین کننده است. یعنی ممکن است دوستی­ ها تعیین کننده چنین جلساتی باشند.

خانیکی مسأله اول را در بررسی تغییر جامعه این گونه مطرح کرد: چه تغییری در جامعه ما رخ داده است و آن را چگونه باید دید؟ و پاسخ داد؛ اولین تغییر در اطراف ما رخ داده است، عده زیادی دانشجو و محقق وجود دارند که تا به حال با هم پیوندی نداشته‌اند و ممکن است ندانند در کجای ایران باید به هم وصل شوند. نکته دوم مناسبت این نشست است که هفته ارتباطات نام­گذاری شده و به این هفته در سال­های مختلف از زوایای مختلفی پرداخته شده است. روز روابط عمومی، روز جامعه اطلاعاتی، روز جهانی ارتباطات و غیره نام­هایی است که به این روز گفته می­شود و در واقع هر کسی از ظن خود به آن می­پردازد چه در زمینه نرم ­افزاری و چه سخت­ افزاری موضوع.

پیام وحی عالی­ترین سطح ارتباطات است

خانیکی آغاز این هفته با عید مبعث را به فال نیک گرفت و گفت: تامل در این موضوع کار ماست، پیام وحی عالی­ترین سطح ارتباطات است. سطوح مختلف ارتباطات یعنی ارتباط انسان با خداوند، ارتباط خداوند با انسان، ارتباط انسان با طبیعت، انسان با انسان، انسان با فناوری و ارتباط تکنولوژی با انسان مسائلی است که باید به آنها پرداخت.

او در ادامه این نشست به موضوع اصلی خود یعنی آینده ارتباطات در ایران پرداخت و گفت: از زمانی که اولین تحقیقات ارتباطی، ایران را هم در بر گرفت تاکنون چه در وجه خوشبینانه، بدبینانه، فناورانه و چه در سطح چهارم نظریه­های ارتباطی که بر مخاطب تکیه دارند، در همه آنها آنچه مشخص است توجه به فناوری و تکنولوژی­ها به خصوص تکنولوژی ارتباطی است که باعث تغییرات شگرفی در جهان و در ایران شده است.

خانیکی گفت: فشردگی زمان و مکان به تعبیر کاستلز، جامعه ایران را دستخوش تغییراتی کرده است که ما کمتر به این تغییرات توجه می­ کنیم.

او به تیتر سردبیر متوفای لوموند بعد از دیدن ایران یعنی «زن ایرانی دیگر به آشپزخانه برنمی­گردد»، اشاره کرد و گفت: به نظر او تغییرات جامعه ایران به گونه­ ای است که دیگر زن ایرانی نمی­تواند فقط نقش خانه­ داری گذشته‌اش را داشته باشد. کاستلز هم بالا رفتن سطح مشارکت زنان را یکی از مهم­ترین دلایل بالا رفتن سطح تغییرات اجتماعی در ایران می داند اگر بپرسید چطور این سطح مشارکت بالا رفت، به عنوان یکی از عوامل تأثیرگذار می­ توان استفاده زنان ایرانی از فضای مجازی را مهم دانست و این­گونه زنان نه تنها وارد جامعه بلکه وارد جهان هم شده ­اند.

خانیکی با اشاره به نظریه نوسازی و توسعه لرنر گفت: اگر همه نگاه­ها را در کنار هم قرار دهیم به این نتیجه می­ رسیم جامعه ما امروز در معرض تغییرات محسوس که دیده می شود و در معرض تغییرات نامحسوس که کمتر دیده می شود قرار دارد. می‌توان تغییرات محسوس را تحت تأثیر فناوری­ های نوین به طور عام و فناوری ­های نوین ارتباطی به طور خاص دانست و تغییرات نامحسوس، تغییرات شناختی، فرهنگی و معرفتی است.

او ادامه داد: اگر مدل­های قدیمی را در هم ادغام کنیم، می­بینیم جامعه ایرانی به دلیل بالا رفتن سطح استفاده از فناوری ها در معرض تغییر قرار گرفته است. این در معرض تغییر قرار گرفتن را می­توان حداقل به چند مولفه قدیمی مثل افزایش نرخ شهرنشینی، سواد، کاربرد و استفاده از رسانه­ ها، تحرک جغرافیایی و سطح آموزش مرتبط دانست.

خانیکی با اشاره به این که کرج سومین شهر پرجمعیت ایران است، گفت: باید بررسی کرد این شهر چه سهمی از رسانه­ ها را دارد، چه میزان مطبوعات دارد، چه میزان تولید فیلم دارد و نظایر اینها. وقتی بررسی می­ کنید، می­ بینید کرج سومین شهر پرجمعیت ایران آن قدر تولید پیام ندارد که شهرهای دیگری مثل تبریز، شیراز، مشهد و … دارند.

هرم جمعیتی ایران بر نوآورها تمرکز دارد

عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: تغییرات نامحسوس این است که این تغییرات سخت ­افزارانه چه تأثیری بر نگاه، شناخت، معرفت، نوآوری، فرهنگ تحمل، بازاندیشی، دانش ما و نظایر اینها دارد. اگر فقط دو رسانه جدید یعنی میزان استفاده از تلفن هوشمند و میزان ورود به اینترنت را بررسی کنید، خواهید دید ایران در معرض تغییر شگرفی قرار دارد. هرم جمعیتی ایران بر 40-20 ساله ها تمرکز دارد و این گروه به تعبیر راجرز استعداد نوآوری بیشتری دارند و امکان مالی بیشتر. بنابراین می‌بینید ما با چه شتابی وارد دنیای موبایل­های هوشمند می­ شویم و هوشمند دارای چرخش­های گفتمانی یعنی قبل از نهایی شدن 3G، میزان استفاده از تلفن همراه چقدر بود و الان با چه شتابی این میزان استفاده بالاتر رفته است.

خانیکی به صحبت وزیر ارتباطات درباره ورود اینترنت به چندین هزار روستا در ایران اشاره کرد و آماری از میزان استفاده ایرانی ها از اینترنت پرسرعت ارائه داد که طبق آن 75 درصد در منزل، 14 درصد محل کار، 13 درصد محل تحصیل، یک درصد کتابخانه، 22 درصد کافی نت و چهار درصد در منزل دیگران از اینترنت پرسرعت استفاده می‌کنند و البته متذکر شد این درصدبندی با هم 100 نمی‌شود، چون بعضی‌ها هم در محل کار استفاده می‌کنند و هم در منزل. بنابراین وقتی بیشترین استفاده در منزل است یعنی بحث کلبه­ های به هم پیوسته اینترنتی که کاستلز از آن صحبت می‌کند، در جامعه ما هم رخ می‌دهد و شتاب این تحولات یعنی تغییرات نامحسوس در جامعه ما فوق ­العاده بالاست. تغییرات نامحسوس به تدریج رخ داده و آثار آن به صورت محسوس دیده می‌شود. این تغییرات نه یکسره فرصت و نه یکسره تهدید است.

فرهنگ دیجیتال فرهنگ سنتی را پس می‌زند

وحید عقیلی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، سخنران دیگر این نشست به صحبت‌های خانیکی در ارزیابی مشکلات ارتباطی اساتید این رشته اشاره و آن را تأیید کرد و گفت: عدم ارتباطات دوسویه بین دانشکده‌های ارتباطات ایران مشکلی است که وجود دارد و این جلسات می­تواند مقدمه­ای برای شروع بحث و افزایش تعامل بین دانشکده ­های ارتباطات باشد.

او با مرور زندگی علمی لاسول از الگوی پنج پرسشی او کمک گرفت و بیان کرد: به قدری رشته‌های دانش بشری به هم نزدیک شده است که شما نمی‌توانید کل نگر نباشید رشته ارتباطات از دهه 70 میلادی با وارد شدن عنصر تکنولوژی تغییرات عمده‌ای داشته و فضای متفاوتی برای آن ایجاد شده است. اولین سوال این است چه کسی ارتباط را شروع می‌کند؟ امروزه ارتباطات مخاطب محور است. نظریه های مختلف بیان می کنند که کنش ارتباطی را مخاطب بر اساس نیاز خود شروع می کند. در همه کشورهای جهان یکسری مولفه ها و شاخص های مشترک برای مخاطبان وجود دارد، مثل فرهنگ مدرن و در مواقعی حرکت به سوی فرهنگ پست مدرن، مولفه دیگر فرهنگ جهانی است و فرهنگ دیجیتال هم یکی دیگر از این ویژگی های مشترک است.

عقیلی گفت: فرهنگ مدرن، جهانی و دیجیتالی با خود نوعی پس زدن فرهنگ سنتی را هم به همراه دارد و این موضوع باید بررسی شود.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی موضوع پیشتاز بودن تحولات اجتماعی یا تغییرات تکنولوژیک را مطرح کرد و گفت: هر چه قدر ما بیشتر به دوران مدرن نزدیک می شویم می بینیم تغییرات بیشتر تابع و ناظر بر تکنولوژی ها بوده است یعنی آن قدر که تکنولوژی ها تغییر ایجاد می کنند جنبش ها و تحولات اجتماعی کمتر توانستند در جامعه تغییری ایجاد کنند.

او ادامه داد: یکی از این تأثیرات این است مخاطبان جهانی یک سری اشتراکات و باورها دارند که نظریه جهانی­ سازی را به سمت جهانی شدن می­ برند و نمی توانیم بگوییم پشت این موضوع حتما اراده ای وجود دارد بلکه ذات تکاملی بشر است که همه اینها با هم یکی می شود.

عقیلی گفت: پرسش دیگر چه مجرایی است؟ که درباره آن صحبت کردیم و این که چه طور مجراها در همه­ جا تبدیل به یک مجرا می­ شوند. پرسش چه چیزی هم خیلی مهم است. بین اطلاعات، آگاهی و دانش تفاوت وجود دارد. روزانه اطلاعات بسیاری منتشر می­ شود اما سنخ­ شناسی این اطلاعات قابل تامل است. چه طور اینها تولید می­ شود و به چه دلیل تولید می­ شود.

او ادامه داد: حتی اگر تئوری توسعه را قبول نداشته باشید، طبق اصول سواد رسانه‌ای پاسخگویی به این سوالات مهم است. آیا همان قدر که به ما اطلاعات اضافه می‌شود به دانش ما هم اضافه می‌شود.

 

در آینده تولید لایحه از مسیر بحث در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرد

تژا میرفخرایی، مدرس ارتباطات و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی با موضوع نقش تکنولوژی در تغییرات اجتماعی شروع به صحبت کرد، میرفخرایی با بیان سیر رشد و گسترش مدرنیته به تأثیر ماشین چاپ در تغییر و تحولات اجتماعی اشاره کرد و گفت: این تلفن‌های هوشمند، کامپیوترها و غیره چه تأثیری در آینده خواهند داشت. قدرت همیشه به این فکر می‌کند چگونه از این ابزار استفاده کند و خوشحال است که می‌تواند با این ابزار پایه‌های قدرت خود را محکم کند، اما به نظر می‌رسد ذات این تکنولوژی‌ها به گونه دیگری است و به مخاطب امکان مشارکت بیشتر می‌دهد و او را از گیرنده پیام به تولیدکننده پیام تبدیل می‌کند. امروزه روزنامه‌ها، فیلم‌ها و سریال‌هایی که مخاطبان خود تولید کرده‌اند و از طریق شبکه‌های اجتماعی منتشر شده‌اند، طرفداران و فروش زیادی پیدا کرده است که باورکردنی نیست و اینها از فروش شرکت‌های بزرگ ممکن است بیشتر باشد.

میرفخرایی گفت: مخاطب به عنوان فرد غیرحرفه‌ای، تولید محتوا را بر عهده گرفته است. تأثیر این اتفاق بر سیاست این است که تولید محتوای سیاسی از دست احزاب بیرون خواهد آمد و به مردم عادی داده می‌شود. گستره‌ی عمومی آن چنان گسترش پیدا می‌کند که شامل همه شهروندان می‌شود. به نظر می‌رسد این تکنولوژی‌ها به جایی می‌رسد که هر لایحه توسط همه شهروندان به رأی گذاشته می‌شود و یک دموکراسی کامل‌تری را ایجاد می‌کند که در آن سهم افراد بیشتر می‌شود و فقط یک مجلس در آن سهم ندارد.

میرفخرایی ادامه داد: بدین ترتیب تولید لایحه از مسیر بحث در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرد که خود شهروند تبدیل به سیاستمدار و روزنامه‌نگار شده است و شهروند با لایک های خود در رأی گیری یک لایحه شرکت می‌کنند و آنها به لوایح محلی، شهری یا منطقه‌ای و جهانی تبدیل می‌شوند.

او ادامه داد: ما با ساختارهای فرو ریزنده‌ی سیاسی روبه‌رو هستیم. دنیای آینده دنیایی عجیب برای ما خواهد بود و دنیای ما برای آنها.

رسانه‌ها نمی‌توانند جایگزین خانواده شوند

دور دوم این نشست پس از استراحتی کوتاه با صحبت‌های هادی خانیکی ادامه پیدا کرد.

خانیکی با اشاره به مباحث مطرح شده در نشست گفت: نباید همه تحولات جهان را بر مبنای ارتباطات تبیین کنیم. تحولات دنیای علم و فناوری انسان را از غرور قرن نوزدهمی دور کرده است و می‌توان گفت زمان اجازه نمی‌دهد به دلیل یک عامل همه تغییرات به دنبال فناوری اتفاق بیفتد، وقتی فناوری در ارتباط با فرهنگ و قدرت شکل می‌گیرد مناسبات جدیدی را شکل می‌دهند.

او ادامه داد: در صحبت‌های همه ما به نوعی توافق وجود داشت. به هر خال نمی‌توان یک عامل را مهمتر از سایر عوامل دید. فرصت‌ها و تهدیدها باید در برابر هم دیده شود. تغییرات پرشتاب نوعی تنهایی جدید به وجود آورده است. به نظر می‌رسد خلاء نهادهای مدنی با رسانه‌ها پر شده است. جامعه‌ای که بنیان‌های قوی مدنی ندارد و به صورت شتابنده‌ای الگوی مصرف رسانه‌ای آن تغییر پیدا می‌کند. به هر حال می‌دانید رسانه‌ها نمی‌توانند جایگزین خانواده شوند یا جایگزین انجمن‌های داوطلبانه، احزاب و تشکل‌های صنفی، اجتماعی و فرهنگی. رسانه‌ها الزاما به ارتباطات منجر نمی‌شوند و رسانه مساوی ارتباط نیست. رسانه‌ها گاهی سوء ارتباط را هم به وجود می‌آورند. رسانه‌ها گاهی خود منجر به نارسانه می شوند و پارازیت ایجاد می کنند.

خانیکی ادامه داد: هر نوع گسترش رسانه منجر به توسعه متوازن جامعه نمی شود، نمی توانیم به تغییرات نامحسوس توجه نکنیم و فقط به سطح آن توجه کنیم و بخواهیم آن را تغییر بدهیم.

در ادامه این نشست وحید عقیلی به بررسی چهار سطح ارتباطات یعنی ارتباطات درون فردی، میان فردی، گروه کوچک و ارتباط جمعی پرداخت و گفت: تأثیر رسانه های فردی بر چهار سطح ارتباطات چگونه بوده است؟ آیا ارتباطات درون فردی افزایش یافته است؟ جواب آن آسان نیست و پاسخ های مختلفی برای آن بیان می شود. به نظر می رسد ارتباط درون فردی کاهش یافته و ارتباط میان فردی به نقطه اوج خود رسیده است.

او برای این گفته خود رصد اخبار جابه جا شده بین دو دانشجو را مثال زد که دقیقه به دقیقه با هم ارتباط داشتند.

عقیلی همچنین سطوح دیگر ارتباطات را در این نشست بررسی کرد.

تژا میرفخرایی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد به بحران دموکراسی اشاره کرد و گفت: هر سال تعداد کمتری از شهروندان برای انتخابات حاضر می شوند و وحشت غرب از این است که میزان رأی دهندگان به زیر 50 درصد برسد، چون مشروعیت خود را از دست می دهند.

او به روند برگزاری انتخابات در غرب پرداخت و تلاش کرد ایده خود را مبنی بر آینده شهروندان فعال که با شبکه های اجتماعی می توانند سیاستمدار حرفه ای را کنار بزنند و خود لایحه تولید کنند بیشتر تشریح کرد.

جامعه ما دچار اختلال گفت‌وگو است

در پایان این نشست تخصصی پرسش و پاسخ انجام شد، یکی از حاضران پرسید؛ آیا این رسانه های جدید در ایجاد تفکر و اندیشیدن بین مخاطبان نقش داشته است یا آنها را منفعل کرده است؟

هادی خانیکی به این پرسش پاسخ داد و گفت: از یک طرف امکان برای گشوده شدن جامعه و از طرف دیگر برای بسته شدن جامعه وجود دارد، بستگی دارد مسأله جامعه را چه بدانیم، به نظر من جامعه ما دچار اختلال گفت و گو است و اگر رسانه ها بتوانند در سطوح مختلف جامعه فضا را باز کنند خوب است، اما اگر پناه بردن به سمت جمع های بسته باشد اتفاق دیگری است. خطری که جوامع را تهدید و نوعی سست کوشی را ترویج می کند و بنابراین می بینیم نوعی جایگزینی فضای مجازی نسبت به فضای واقعی وجود دارد.

او به خاطره یکی از دانشجویانش درباره همدردی با دیگران اشاره کرد و گفت: در مسجد برای ختم فرد فوت شده فقط یکی دو نفر آمده بودند در حالی که در فضای مجازی واکنش های زیادی به این موضوع انجام شد.

یکی دیگر از حاضران پرسش دیگری مطرح کرد و از میرفخرایی پرسید؛ آیا عناصر قدرت می تواند با مطالعه دقیق رسانه‌های جدید باز هم کنترل فضا را به دست بگیرند و شهروندان را به کنترل خود دربیاورند؟

میرفخرایی پاسخ داد: این سوال ذهن اورول و دیگران را هم مشغول کرده بود و این سوالات خیلی قبل از پیشرفت تکنولوژی ها مطرح شده بود. اما اگر به حرکت تاریخ توجه کنیم، می بینیم شهروندان به مرور به قدرت بیشتری دست پیدا کردند و این پرسش مطرح می شود که آیا شرایط به این سمت نمی رود که ما به حاکم تبدیل شویم؟ ما کوچک تر از آن هستیم که جلوی منطق تاریخ را بگیریم.

دانشجوی دیگری درباره دوگانگی برخورد با رسانه ها در جامعه ایران پرسید؟ و وحید عقیلی مدرس ارتباطات با بررسی انواع منطق این موضوع را با تبیین منطق فازی تحلیل کرد که در این منطق امکان پاسخ های متنوع برای یک سوال وجود دارد.

در ادامه این نشست پرسش دیگری با این فرضیه مطرح شد که آیا سطحی شدن جوامع در ادبیات و … که در دنیای پست مدرن به وجود آمده است و توصیف میرفخرایی از دموکراسی کامل با شبکه های اجتماعی می تواند به تصمیم های جمعی اشتباه منجر شود یا خیر؟

میرفخرایی با اشاره به آرای افلاطون درباره دموکراسی گفت: مطمئنا این داستان ها عمیق تر می شود. همه ما در تولید معنا و استفاده از ادبیات و غیره درگیر هستیم و این اساس کار است برخلاف آنچه افلاطون می گوید. چه کسی گفته است آثار تولید شده امروز کمتر از آثار کلاسیک است. مارکس می گوید؛ توسعه تاریخ به معنی برتری آثار امروزی بر آثار کلاسیک نیست. من نمی خواهم در اینجا با مارکس مخالفت کنم اما  به نظرم ما به سمت تکامل در هنر و ادبیات می رویم.

در پایان این نشست شفقنا رسانه درباره دلایل و معیارهایی پرسید که شهروند فعال می تواند یک سیاستمدار حرفه ای را کنار بزند و این که چطور ممکن است بتوان در یک فضای سطحی یک کار عمیق و جدی تولید کرد؟

میرفخرایی پاسخ داد: نمی دانم، من پیشگو نیستم و اتفاقا با تکنولوژی هم چندان همخوانی ندارم. من می گویم این روح تاریخ و همیشه رو به حرکت است. آنچه این ارتباطات هوشمند می آورد افزایش مشارکت ماست و تبدیل ما به روزنامه نگار، عکاس و فیلمساز.

او ادامه داد: شما به عنوان مخاطب به یک تولیدکننده پیام تبدیل شده اید و تأثیر آن در دنیای سیاست این است که شما می توانید به عنوان یک تولیدکننده سیاست هم تبدیل بشوید و در اینجا امر تخصصی به یک امر عمومی تبدیل می شود، همان چیزی که در عکس، فیلم، روزنامه نگاری و امثال آن شاهد هستیم.

این نشست به همت انجمن دانشجویی دانشکده خبر و علوم ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامی و انجمن علمی روزنامه‌نگاری دانشگاه علامه‌طباطبایی عصر یکشنبه 27 اردیبهشت برگزار شد.

[منبع]