عمر ژانرهای مختلف روزنامه‌نگاری کوتاه بوده است

عمر ژانرهای مختلف روزنامه‌نگاری کوتاه بوده است
تاریخ انتشار : 7 آذر 1394
نویسنده :
زمینه :

شفقنا رسانه- زهرا دریاافزون: هادی خانیکی، مدرس دانشگاه علامه‌طباطبایی در مراسم رونمایی از کتاب «تیترنویسی در وب» گفت: طی 180 سال اخیر ژانرهای مختلف شکل گرفته در روزنامه‌نگاری دوام نیاورده‌اند. برای مثال شاهد درخشش دهخدا، بهار، فاطمی و … در هر دوره هستیم ولی هر کدام از اینها دوره‌های کوتاه‌مدت و بی‌دوامی به عنوان روزنامه‌نگار سیاسی، ادبی، طنز و … درخشیدند و سپس افول کرده‌اند.

به گزارش شفقنا رسانه، هادی خانیکی درابتدای صحبت خود دنیای روزنامه‌نگاری را دنیایی عجیب و پر از عنصر شگفتی خواند و گفت: دکتر رضاییان در کتابش بیان می‌کند در دنیای ارتباطی امروز عنصر شگفتی نسبت به سایر عناصر خبری در حال کمرنگ و حذف شدن است اما من معتقدم هنوز عنصر شگفتی در ایران و بخصوص در کانال های تلگرام وجود دارد.

او ادامه داد: عنصر شگفتی یکی از ویژگی‌های فرهنگی ما به شمار می‌رود. یکی از مصداق‌ها این است که تنها کسانی در روزنامه‌نگاری چه در صف و چه در ستاد دوام خواهند آورد که سری پر شور و دلی پر درد داشته باشند و وقتی به زمین می‌افتند، دوباره روی پای خود بایستند. مسیر روزنامه‌نگاری مسیری با مشکلات فراوان است.

خانیکی گفت: یکی از وجوه اشتراک ما سه روزنامه‌نگار حاضر در این مراسم این است که در مسیر پر پیچ و خم روزنامه‌نگاری بسیار مقاومت کردیم و سرسختی نشان دادیم تا امروز به اینجا رسیدیم. این رونمایی از کتاب آقای رضاییان می‌تواند بهانه‌ای باشد که گفت‌وگو بر سر مسائل بزرگتری صورت بگیرد که به دنبال آن فعالیت‌های بزرگان در این عرصه بهتر دیده شود.

مدرس دانشگاه علامه‌طباطبایی در ادامه با برشمردن دو شکاف اصلی در حوزه‌ی روزنامه‌نگاری گفت: موضوع شروع صحبت من این است که ما با دو شکاف و گسست جدی در عرصه‌ی روزنامه‌نگاری ایران چه در حوزه دانشگاهی و چه در حوزه‌ی حرفه‌ای مواجه هستیم.

او ادامه داد: اولین شکاف، بین روزنامه‌نگاری دانشگاهی و روزنامه‌نگاری تجربی وجود دارد. شاید این سوال در بین روزنامه‌نگاران جوان هم مطرح باشد که فرد کجا می‌تواند روزنامه‌نگار بهتری شود؟ به دانشگاه برود و مدرک کارشناسی، ارشد یا حتی دکتری دریافت کند یا از همان ابتدا به کار در تحریریه در کنار روزنامه‌نگاران حرفه‌ای بپردازد و تجربه کسب کند؟

شکاف بین فضای واقعی و فضای مجازی

به گزارش شفقنا رسانه، خانیکی شکاف دوم را شکاف بین فضای واقعی و فضای مجازی دانست و بیان کرد: همان طور که آقای رضاییان در کتاب تیتر در وب قصد پرداختن به آن را داشته‌اند، شکاف دوم بین فضای واقعی و فضای مجازی است. به عبارت دیگر پیدایش رسانه‌ها و فناوری‌های جدید چه تاثیراتی بر حرفه و دانش روزنامه‌نگاری گذاشته است؟ روزنامه‌نگاری آنلاین چه قدر توانسته روزنامه‌نگاری کلاسیک را تحت تاثیر قرار دهد؟ این سوال مطرح است که ما در حال حاضر با دو نوع روزنامه‌نگاری روبه‌رو شده‌ایم یا یک نوع روزنامه‌نگاری که در فضای دیگری بازتولید شده است؟

او این شکاف را بخصوص در ایران بسیار مهم خواند و گفت: تا کنون در ایران مطالعه‌ی تاریخ اجتماعی رسانه‌ها به صورت جدی انجام نگرفته است. هنوز ژانرهای روزنامه‌نگاری و ارتباطات مورد توجه قرار نگرفته است و به همین دلیل به سرعت ورود تکنولوژی جدید آنچه تا پیش از آن وجود داشته را، از عرصه خارج می‌کند. ما تصور می‌کنیم اگر همه وارد رسانه‌های مجازی شدند، دیگر عمر رسانه‌های مکتوب اعم از کتاب و مطبوعات به پایان رسیده است.

خانیکی هم چنین ادامه داد: برای مثال من، آقای نمکدوست و آقای رضاییان هر سه قبل از گرفتن مدرک دکترا و ورود به حوزه تدریس در دانشگاه، روزنامه‌نگاری می‌کردیم. دوران جوانی من در روزنامه‌ها گذشت و متاسفانه هر چه مسن تر شدم، فعالیت مستقیم روزنامه‌نگاری‌ام کمتر شد.

شکاف بین روزنامه‌نگاری سیاسی و روزنامه‌نگاری حرفه‌ای

به گزارش شفقنا رسانه، مدرس دانشگاه علامه طباطبایی بیان کرد: چند سال پیش من در یک کلاس دکتری از دانشجویان پرسیدم اولین کسی که مدرک دکترای روزنامه‌نگاری در ایران دریافت کرد، چه کسی بود؟ جالب بود که هیچ دانشجویی درست جواب نداد. دکتر سید حسین فاطمی اولین ایرانی بود که مدرک دکترای ارتباطات دریافت کرد. در آن کلاس حتی از پیشکسوتان روزنامه‌نگاری مثل دکتر بدیعی و دکتر معتمدنژاد هم نام برده نشد. این موضوع نشان می‌دهد دانشجویان تاریخ ارتباطات را مرور نکرده‌اند.

او ادامه داد: اما سوال این است که چرا دکتر فاطمی به عنوان یک پیشکسوت روزنامه نگاری دیده نمی‌شود؟ در اینجا ما با یک شکاف دیگر روبه‌رو هستیم و آن، شکاف بین روزنامه‌نگاری سیاسی و روزنامه‌نگاری حرفه‌ای است. به عبارت دیگر ما افراد سیاسی را در هیچ حوزه‌ای از جمله روزنامه‌نگاری راه نمی‌دهیم. اما جالب است بدانید دکتر فاطمی نمونه یک روزنامه‌نگار موفق بوده که کارش را با خبرنگاری آغاز کرده و از پایین به بالا آمده است. یکی از سخت‌ترین کارها در ایران را نیز موفقیت‌آمیز انجام داده است. یعنی هم وزارت امور خارجه و هم سردبیری روزنامه را بر عهده داشته است. یعنی دو کار متناقض را در کنار هم بسیار خوب انجام داده است. هم چنین تلاش کرده تا لباس این دو مسوولیت را در جای خود عوض کند. یعنی صبح‌ها وزیر خارجه و شب‌ها روزنامه‌نگار بود. حتی گاهی در روزنامه‌اش نگاه‌های انتقادی به دولت را هم منتشر می‌کرد اما به همان میزان که نقش دانشگاهی این فرد دیده نمی‌شد نقش روزنامه‌نگاری او هم نادیده گرفته شده است.

خانیکی گفت: من درباره‌ی این موضوع کنجکاو شدم و تحقیقی انجام دادم و در نهایت به این نتیجه رسیدم که طی 180 سال اخیر ژانرهای مختلف شکل گرفته در روزنامه‌نگاری دوام نیاورده‌اند. برای مثال شاهد درخشش دهخدا، بهار، فاطمی و … در هر دوره هستیم ولی هر کدام از اینها دوره‌های کوتاه‌مدت و بی‌دوامی به عنوان روزنامه‌نگار سیاسی، ادبی، طنز و … درخشیدند و سپس افول کرده‌اند.

منازعات تاریخی بین روزنامه‌نگاری دانشگاهی و تجربی

او ادامه داد: در حال حاضر اگر شما به روزنامه‌نگاران موفق در خبرگزاری‌ها، نشریات و مطبوعات بگویی من مدرک کارشناسی یا ارشد روزنامه‌نگاری دارم، لبخندی می‌زنند و می‌گویند بعدش چی؟ به عنوان نمونه من دانشجویی داشتم که با گرفتن مدرک دکتری از سایت محل کار خود اخراج شد؛ چون گفته بودند دکتری گرفتن چیزی جز ادعا و حقوق بیشتر نیست. بنابراین نیرو را از کار اخراج کرده بودند.

به گزارش شفقنا رسانه، خانیکی گفت: ابتدا باید دید منازعات تاریخی بین روزنامه‌نگاری دانشگاهی و تجربی درباره‌ی چه چیزهایی است و در گام بعد توجه کرد چه تلقی‌هایی از مفهوم آموزش و کار آموزشی و اثر آموزشی در محیط‌های حرفه‌ای و دانشگاهی وجود دارد. آیا ما به این نیاز پاسخ داده‌ایم که متون آموزشی متناسب با کار آکادمیک یا حرفه‌ای داشته باشیم؟ آیا متون، قابلیت ترجمه دارند یا به قول ادوارد سعید باید نگاهی به کوچ نظریه‌ها هم داشته باشیم؟ برای مثال آیا تیتر یک مفهوم مجرد است یا تحت تاثیر مخاطب و روزنامه‌نگار است؟ اینها نیاز به متون آموزشی دارند یا خیر؟ و این متون آموزشی چه میزان باید نظری باشند و چه میزان مبتنی بر اصول عملی؟ آیا محتوای آموزش با نیاز امروز جامعه ما همخوانی دارد؟ زیرا در مواجهه فضای واقعی و مجازی به هر حال تغییراتی در حال شکل گیری است.

او با تاکید بر این که فناوری‌ها و فضای جدید باعث تحول در روزنامه‌نگاری شده است نه زوال آن، بیان کرد: من هم به لحاظ تجربی و هم به لحاظ نظری معتقدم هیچ رسانه‌ای، رسانه‌ی دیگر را نابود نمی‌کند بلکه آن را تغییر می‌دهد. برای نمونه اثر تلویزیون و سینما بر روزنامه‌نگاری این است که روزنامه را مصور کرده و بر گرافیک آن تاثیر گذاشته و آن را از بین نبرده است.

کدام موفق‌تر است؟

خانیکی گفت: سوال بعدی این است که آیا دانش‌آموختگان روزنامه‌نگاری در محیط‌های حرفه‌ای موفق‌تر عمل می‌کنند یا ناموفق‌تر؟ من معتقدم اینها موفق‌تر هستند زیرا پس زمینه‌ی نظری این افراد به کار حرفه‌ای آنها کمک می‌کند.

او روزنامه‌نگاری را به سه دسته اصلی تقسیم کرد و ادامه داد: دسته اول، روزنامه‌نگاری دانش‌محور، مبتنی بر آموزش‌های دانشگاهی است. کسانی که بدون هیچ پیش زمینه‌ای وارد دانشگاه می‌شوند و پس از گرفتن مدرک به تحریریه‌ها می‌روند و به کار مشغول می‌شوند.

این مدرس ارتباطات در توضیح دسته‌ی دوم گفت: روزنامه‌نگاری فن محور، که بیشتر بر محیط‌های حرفه‌ای تاکید دارد نه روی اعتبار مدارک آکادمیک. و دسته‌ی سوم روزنامه‌نگاری دانش-فن محور، ترکیبی از دو روش پیشین است که بر آموزش در حین کار تکیه دارد.

خانیکی در پایان صحبت‌های خود از مجید رضاییان، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی تشکر و قدردانی کرد و گفت: آقای رضاییان با حضور در هر دو فضای آکادمیک و حرفه‌ای متون بسیار مفیدی تالیف کرده‌اند. ما برای کاهش شکاف موجود در این دو حوزه به افرادی نیاز داریم که در هر دو فضا حرف‌هایی برای گفتن داشته باشند و تحلیل‌هایی انجام دهند. طرح و معرفی چنین آثاری مقدمه‌ای است بر این که جدی به این فعالیت‌ها پرداخته شده و فهم و نقد آنها انجام شود. امید است به آنجا برسیم که ادبیات روزنامه‌نگاری فن-دانش محور تقویت شود.

منبع