«آب» چگونه می‌تواند محور «گفت‌و‌گو» شود؟

«آب» چگونه می‌تواند محور «گفت‌و‌گو» شود؟
تاریخ انتشار : 25 مهر 1393
نویسنده :
زمینه :

در اوایل دهه50 وقتی سهراب سپهری شعر «آب را گل نکنیم» را سرود و با نگاه لطیف و هنرمندانه خود به مسأله آب پرداخت، احمد شاملو که از منظر سیاسی به مسأله می‌نگریست خطاب به سهراب گفت که چرا «خون» را در آب نمی‌بیند و به «گل» می‌پردازد؟!
این خود بیانگر آن است که اگر نتوانیم نگاه مشترک را در ساحت‌های مختلف بجوییم طبیعتاً گفت ‌وگویی هم صورت نمی‌پذیرد. چرا در کشور ما «گفت ‌وگو» چنان که باید و شاید پیرامون حل مسائل پا نمی‌گیرد؟ در این‌باره به طنز می‌توان گفت که اگر ما نتوانیم پیرامون مسائل‌مان گفت‌وگو کنیم به میز بلند گفت ‌وگوی ما روانشناسان هم اضافه خواهند شد!
در زمینه بحران آب، مدیران و مهندسان آب در ابتدا به سراغ جامعه‌شناسان رفتند تا به کمک آنان به ساختارها و نهادهای حل مسأله بحران آب توجه کنند اما متوجه شدند که تنها از طریق جامعه‌شناسان مشکل بحران آب حل نخواهد‌شد و از این رو بر آن شدند از روانشناسان مدد بگیرند؛ تا آنان از طریق «روانشناسی اجتماعی» دلایل بحران و راه‌حل‌های آن را جست ‌وجو کنند. چرا که ما از زمینه‌های «گفت ‌وگو» برای حل بحران آب بهره نگرفتیم. زمان طولانی‌ای نیست که در ایران بحث «گفت‌وگوی فرهنگ‌ها» و «گفت‌وگوی تمدن‌ها» مطرح و جهانی‌ شده‌است؛ در همان دوره‌ای که این بحث مطرح شد همسایه‌های شمالی ما قزاقستان و قرقیزستان بر سر مسأله آب گفت‌وگوهای مشترکی با عنوان «آب و گفت‌وگوی فرهنگ‌ها» شکل دادند و به این پرداختندکه چطور گفت‌وگوی فرهنگی را در زمینه آب کاربردی کنند. چنین حرکتی نشان دهنده آن است که می‌توان از طریق مبانی نظری، به برنامه‌هایی برای اقدام هم رسید.
در جست وجوی مقصر
پیش نیاز یا تعریف اولیه «گفت‌وگو» آن است که مفهوم مشترکی خلق شود؛ نه اینکه عده‌ای مفهومی را خلق کرده باشند و آن را به دیگران احاله دهند! در حال حاضر، بویژه در یک سال اخیر که ما از «مسأله آب» به «بحران آب» رسیده‌ایم و «بحران آب» به مسأله‌ای عمومی بدل شده است، چه کسانی مقصر شناخته شده‌اند؟!
زمانی که این مسأله را در رسانه‌ها دنبال می‌کنیم می‌بینیم که نخستین مقصران بحران آب «مصرف‌کنندگان بالای شهر» معرفی‌شده‌اند! به طوری که مرتباً صدا و سیما و سایر رسانه‌ها از طریق تبلیغات بر این موضوع تأکید می‌‌کنند که «در هنگام مسواک زدن و وضو گرفتن و… شیرآب را باز نگذارید!» سپس کشاورزان به عنوان مقصران اصلی مورد اتهام قرار گرفتند؛ چرا که 92 درصد از بار مصرف بر دوش آنان بوده است و این مسأله بتدریج گریبان خود رسانه‌ها را می‌گیرد؛ زیرا آنها نتوانسته‌اند الگوی خوبی برای کاشت، داشت، برداشت و مصرف ارائه دهند! حال معلوم نیست اگر این جست‌وجو برای یافتن مقصر ادامه پیداکند چه زمانی نوبت به نظریه پردازان یا مهندسان می‌رسد که محکومان این ماجرا باشند؟!
در حالی که ممکن است برنامه‌های آنان هم محصول همان «فضاهای بسته غیرگفت‌وگویی» بوده باشد.
 پیش‌بینی بحران
اما چرا بحران آب پیش‌بینی نشد؟ و چنین دیر به آن پی بردیم؟ بی‌شک اگر به یک «مسأله اجتماعی» توجه نکنیم به مسأله کم‌آبی در ایران و نیز در جهان مسأله‌ای دیرپا است؛ اما در برخی کشورها این مسأله را پیش‌بینی کردند و برای حل آن از سرمایه اجتماعی بهره ‌گرفتند؛ همانگونه که از «گفت‌وگوی فرهنگ‌ها» و ایجاد اعتماد و مشارکت در حل کم آبی بهره بردند.
مسأله امروز ما «چگونه گفت‌وگو کردن» است
بنابراین مسأله اصلی که ما امروز باید به آن بپردازیم «چگونه گفت‌وگو کردن» است. اینکه بدانیم حقیقت مطلق نزد هیچ کس نیست و برای رسیدن به حقیقت باید گفت‌وگو، تعامل و مشارکت داشت. درباره بحران آب، چون گفت‌وگو نکردیم، دست‌اندرکاران امر گمان کرده‌اند که برنامه لایحه جامع آب کشور را بدون نگاه به بخش اجتماعی می‌توان حل و فصل کرد؛ از سوی دیگر بخش اجتماعی یا بخش رسانه‌ای نیز بدون در نظر گرفتن بخش فنی مسأله، به این بحران پرداخت.
بوضوح دیده می‌شود که مسأله بحران آب در ایران بخوبی تعریف و تبیین نشده است، از این رو، این امر به «شبه مسأله» یا «آسیب‌» متنازل شده است. به طور طبیعی تبدیل شدن مسأله به شبه مسأله یا آسیب، راه حل‌های ضربتی خواهد داشت که در میان این راه‌حل‌ها هم نهادهای مدنی، نهادهای علمی و تخصصی، رسانه‌ها و امثال اینها حضور ندارند.
با این حال اندیشکده تدبیر آب ایران با همکاری انجمن جامعه‌شناسی ایران، انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات و مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری و انجمن علمی دانشجویی برنامه‌ریزی اجتماعی دانشگاه تهران قرار است برای آب تدبیر کنند. مسئولیت انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات در بخش مربوطه این است که چطور از واسطه رسانه‌ها به عنوان یک فضای گفت‌وگویی بهره‌مند شده، به طوری که صداهای ناشنیده را به گوش برساند و مشارکت همگانی را بیشتر کند.
 تبدیل نظاره‌گرهای حوزه آب به مشارکت کننده‌ها
نظاره‌گرهای حوزه آب باید به مشارکت‌ کننده‌ها بدل شوند. در حوزه بحران آب و آسیب‌های اجتماعی بحران آب می‌بینیم که بسیاری از افراد یا نهادها هستند که حرف‌هایی برای گفتن دارند اما می‌گویند کسی صدای ما را نمی‌شنود!
ما در عرصه رسانه باید کمک کنیم به اینکه روزنامه‌نگاری اجتماعی و روزنامه‌نگاری کنشگر را پرورش دهیم؛ چرا که در چنین روزنامه‌نگاری‌ای افرادی حضور دارند که هدف‌شان تنها انعکاس خبر و عکس نیست بلکه آمده‌اند تا شبکه‌های اجتماعی و نهادهایی را سامان دهند و آنها را به یک جامعه فعال بدل کنند یعنی جامعه‌ای که فقط از بالا به پایین نسبت به مسائل مداخله ندارد؛ از همین رو، «انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات» که از دو پایه «ارتباطات و رسانه‌ها» و «مطالعات فرهنگی» تشکیل شده است؛ تلاش دارد تا مطالعات فرهنگی را از شکل صرفاً تزیینی، حاشیه‌ای و انتزاعی خارج کند و به سمتی ببرد که تبیین کند آب در فرهنگ ما چه ارزش و جایگاهی دارد و فرهنگ ما نیز بر آب چگونه می‌توانند تأثیر بگذارد؟ چگونه می‌توان در سبک زندگی، باورها، نگرش‌های‌مان، بدرستی آب را دید و برای آن برنامه‌ریزی کرد و تلاش بر اینکه در عرصه رسانه‌ها نیز مجموعه‌های مشارکت کننده‌ای نظیر نشریات و رسانه‌ها اعم از صوتی – تصویری و مجازی به حلقه‌های گفت‌وگو تبدیل شوند.
در حال حاضر ما در حوزه‌های جامعه‌شناسی، مطالعات فرهنگی و رسانه هنوز بخش‌های زیادی را برای مسأله آب درگیر نکرده‌ایم که بتوانند از سنت و فرهنگ ایرانی استفاده کنند تا آن قداستی که آب در فرهنگ ما داشته و به عنوان یک ارزش بوده را به هنجار اجتماعی بدل کنند. بدین منظور کمیته‌ای در انجمن جامعه‌شناسی و دو انجمن مطالعات فرهنگی تحت عنوان «آب، فرهنگ و رسانه» تشکیل شده است تا با کمک رسانه‌‌ها، دانشگاه‌ها و فعالان حوزه مدنی، دولت و بخش خصوصی کار فرهنگ‌سازی در مورد آب را پیش ببرند. این چشم‌انداز بسیار خوبی است اگرچه که اکنون در شرایط استیصال به این مسأله وارد شده‌ایم اما می‌توان این مشکل را حل کرد و در آن باقی نماند. در ایران باید درباره آب به عنوان «مسأله‌ای اجتماعی» باب گفت‌وگو باز شود نه به عنوان یک «آسیب اجتماعی» به آب و بحران  آب نگریسته‌ شود.

 
٭ مکتوب حاضر متن ویرایش و تلخیص شده توسط روزنامه ایران در تاریخ 23 مهرماه 1393 از سخنرانی دکتر هادی خانیکی  استاد ارتباطات و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی است که در نشست  < آب ، فرهنگ، جامعه> در تالار شهید مطهری دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در تاریخ 16 مهر ماه ارائه شد.