ضرورتِ پرداختن به سویه‌های هویتی مشهد

ضرورتِ پرداختن به سویه‌های هویتی مشهد
تاریخ انتشار : 5 مرداد 1398
نویسنده :
زمینه :

سخنرانی دکتر هادی خانیکی | پژوهشکده ثامن

 

هویت به جنبه‌های مختلف زندگی معنا می‌دهد و انواع مختلفی مانند هویت دینی، هویت جنسی، هویت زبانی و… دارد. هویت اثری دوگانه بر جامعه می‌گذارد؛ از یک سو تقویت تعلق خاطرها به هویت نیازمند است و از دیگر سو تقویت هویت به بروز رویارویی بین افراد کمک و جنبه‌های اختلافی را برجسته می‌کند.

 

هویت در دنیای امروز یک مسئله است. باید توجه داشت هویت معلولی از عوامل مختلف است که خود بر آن اثر می‌گذارد. مهم‌ترین ویژگی اثرگذار بر هویت در جامعه امروزی، شبکه‌ای شدن جامعه است. در حقیقت امروز ارتباطات خودگزین در ساختار فنی خود تغییر پیدا کرده و به جای ارتباطات جمعی که در آن یک پیام به صورت انبوه منتقل می‌شد، قرار گرفته و به همین جهت است که هویت سیال و شکننده شکل گرفته است. از نظر تحولات جهانی نیز دو روند متناقض جهانی شدن و محلی شدن روی هویت اثرگذار بوده است.

 

امروز هویت یک برساخته اجتماعی است و نه یک مقوله ذاتی؛ در دنیای امروز هویت در هر آن در حال ساخته شدن است. براساس دسته‌بندی «مانوئل کاستلز»، سه‌گونه هویت اجتماعی در شرایط کنونی شکل می‌گیرد؛ یک مورد هویت مشروعیت‌بخش است که براساس خود مشروع و مطلق ساخته می‌شود. هر چقدر این هویت محدودتر باشد، گونه‌های دیگر هویت در برابر آن سربلند می‌کند. فراگیر شدن شبکه‌های اجتماعی، هویت مشروعیت‌بخش را به چالش می‌کشد و هویت مقاومت را در برابر آن شکل می‌دهد. هویتی که دیگری را نمی‌پذیرد و به صورت رادیکال و خصومت‌آمیز آن را رد می‌کند. البته گاهی هویت مقاومت که واکنشی به هویت‌های محدود است، به هویت‌های خشن تبدیل می‌شود که معمولا هویت‌هایی تک‌پاره و یک‌بعدی است و در جامعه مخاطره ایجاد می‌کند و هر لحظه امکان انفجار در جامعه می‌رود. هویت سوم هویت منعطف نام دارد که برنامه‌دار بوده و براساس پذیرش تفاوت‌ها و ایجاد ارتباط تعاملی بین آن‌ها ایجاد می‌شود.

 

آیا برجسته شدن هویت می‌تواند به ستیز و اختلاف منجر نشود؟ باید گفت هویت‌های باز، چندوجهی و متکثر که مبتنی بر گفت‌وگو است، می‌تواند باب تعلق خاطر به گذشته و ایجاد شرایطی برای زیستن در وضعیت موجود را باز کند. گفت‌وگو تفاوت را به جای تخاصم می‌نشاند و آن را به رسمیت می‌شناسد. در حقیقت گفت‌وگو پذیرش دیگری متفاوت را، فرصتی برای معنا کردن هویت خود می‌داند. در کشور ما نسل به جای طبقات نشسته و این نشان می‌دهد تحولات نسلی در ایران دارای اهمیت است و باید آن را به رسمیت شناخت. البته باید توجه داشت خیلی از سخنان ما در مورد هویت از منظر علم اقتصاد بی‌اهمیت دانسته می‌شود. لذا باید از منظر توسعه نیز به هویت نگاه کرد و روشن کرد مباحث هویتی چقدر می‌تواند برای حل مسائل اقتصادی مهم باشد.

 

یکی از مشکلات پرداختن به هویت، نگاه نوستالژیک به آن است؛ ما باید از هویت چیزی بیرون آوریم که قابل دیالوگ باشد و گفت‌وگو بین ما و نسل بعدی صورت گیرد. شکل‌گیری و تقویت هویت، فقط مربوط به شهرداری یا سازمان میراث فرهنگی نیست. لازم است برای این منظور میان شهروندان نیز اتفاقاتی رخ دهد. باید کاوش کرد که هر کدام از چهار عنصر بناها، مفاخر، آیین‌ها و رویدادها چطور می‌تواند در مشهد جنبه هویتی پیدا کند تا به سرمایه نمادین تبدیل شود. ما با جامعه‌ای رو‌به‌رو هستیم که با تغییرات پردامنه اجتماعی و فرهنگی روبه‌رو است. در حقیقت فقط سیاست‌گذاری مسئله نیست، بلکه بخش مخاطبان نیز یک مسئله است؛ باید دید چطور سودمندی جنبه‌های هویتی برای جامعه مشهدی و غیرمشهدی می‌تواند نمایان شود. در حال حاضرکه فردگرایی و منفعت‌گرایی در جامعه ایران در مقایسه با گذشته بیشتر شده، باید دیدهویت را چطور می‌توان ترجمه کرد که با فردگرایی در یک راستا قرار گیرد تا از آن استقبال شود. لازم است برای تقویت هویت افراد فعال در حوزه‌های صنعت، اقتصاد، مدیریت و… نیز حضور داشته باشند.

 

لازم است دال‌ها و سویه‌های هویتی مشهد را شناسایی کرد و دید چه میزان آن ازسرشت قدسی و چقدر آن از سرشت ملی شهر مشهد قابل استخراج است. ناپیوستگی بین فرایندهای هویت‌ساز در دوره معاصر و ضعف سیاست‌های تقویت حافظه و نهادهایی که می‌تواند منتقل‌کننده هویت باشد، از مشکلات کنونی ماست. باید در این مسیر از بین پیشنهادهای موجود عناوینی که باید به آن پرداخته شود، استخراج شده و به طور مشخص از جایی، کار را آغاز کنیم. چطور می‌شود با نمادین‌کردن چهار مؤلفه هویت‌ساز برای نسل جدید، فعالیت مقوم هویت صورت داد؟ طرح این مسائل می‌تواند به‌صورت یک سری بحث‌ها و میزگردها مطرح شود که از دل آن برنامه‌هایی برای شهر مشهد بیرون آید.